साठवणीतली गाणी
पुष्प १४ वे
एक चतुर नार कर के सिंगार…
रसिकजनहो, आदाब! 🙏🙏
कसे आहात? मस्त ना? मस्तच रहा!
बघता बघता आपल्या ‘साठवणीतली गाणी’ या सदराचा चौदावा भाग आला. मागील तेरा भाग आपण आवडीने वाचले, त्यावर भरभरून प्रेम केले, प्रतिक्रिया दिल्या आणि माझ्या या जुन्या गाण्यांच्या आठवणींच्या प्रवासात मनापासून सहभागी झालात, यासाठी मी आपला मनापासून ऋणी आहे.
खरं सांगायचं तर या सदराला मिळणाऱ्या प्रेमाचं श्रेय केवळ मला देणं म्हणजे त्या गाण्यांवर अन्याय करण्यासारखं होईल. कारण मी लिहितोय म्हणून ही गाणी मोठी नाहीत; उलट ही गाणीच एवढी मोठी आहेत म्हणून त्यांच्याबद्दल लिहिण्याचा मोह मला आवरत नाही.
एखाद्या जुन्या पेटीत जपून ठेवलेली वस्तू अनेक वर्षांनी हातात पडावी आणि ती हातात घेताच एखाद्या काळाची, माणसांची, प्रसंगांची आणि भावनांची दारं उघडावीत, तसंच या जुन्या गाण्यांचं आहे. आजचं गाणं तर त्याहूनही वेगळं. हे गाणं ऐकताना केवळ कान काम करत नाहीत, तर डोळ्यांसमोर संपूर्ण प्रसंग उभा राहतो, चेहऱ्यावर हसू येतं आणि आपण नकळत त्या भन्नाट जुगलबंदीत सहभागी होतो.
गाणं आहे—‘एक चतुर नार कर के सिंगार…’
१९६८ मध्ये आलेल्या ‘पडोसन’ या अजरामर चित्रपटातील हे गाणं. सुनील दत्त, सायरा बानू, किशोर कुमार आणि महमूद यांच्या अभिनयाने सजलेला हा चित्रपट आणि त्यातील हा प्रसंग आज इतक्या वर्षांनंतरही तितकाच ताजा वाटतो.
आपल्या मराठी चित्रपटसृष्टीत पूर्वी बतावणी किंवा द्वंद्व असायचं. म्हणजे एकाने आपली बाजू मांडायची आणि दुसऱ्याने त्याला तितक्याच रंगतदार पद्धतीने उत्तर द्यायचं. ‘एक चतुर नार’मध्ये तर हे द्वंद्व आणखी एका पायरीवर जातं. इथे केवळ गाणं नाही, तर गाण्यातून टोमणे आहेत, आरोप आहेत, इशारे आहेत, चिडवणं आहे आणि समोरच्याची फिरकी घेण्याची अशी भन्नाट कला आहे की आपल्याला हसू आवरत नाही.
या सगळ्या खेळात कुठे अभिनय संपतो आणि कुठे गायकी सुरू होते, हेच कळत नाही.
या गाण्याची खरी ताकद मला त्याच्या रचनेत जाणवते. एका बाजूला मन्ना डे यांचा शास्त्रीय संगीतावर भक्कम अधिकार असलेला, नेमका, सुरेल आणि तालीमदार आवाज; तर दुसऱ्या बाजूला किशोर कुमार यांचा कुठल्याही चौकटीत न अडकणारा, मुक्त, खोडकर आणि प्रसंगानुसार क्षणात रंग बदलणारा आवाज.
दोघांच्या गायकीतला हा फरकच या गाण्याच्या विनोदाचा मुख्य आधार आहे.
मन्ना डे एखादा आलाप किंवा स्वरांची गुंतागुंत इतक्या सफाईने मांडतात की शास्त्रीय संगीताची ताकद जाणवते आणि त्याच क्षणी किशोरदा त्या गंभीरतेची अशी काही खिल्ली उडवतात की संपूर्ण वातावरण विनोदी बनतं.
‘एक चतुर नार कर के सिंगार, मेरे मन के द्वार ये घुसत जात…’ अशी गोड सुरुवात होते आणि पुढच्याच क्षणी समोरच्याला चिडवण्याची सुरुवात होते. त्यावर ‘एक चतुर नार बड़ी होशियार, अपने ही जाल में फँसत जात…’ असा पलटवार होतो.
म्हणजे गाण्याचा विषय एखाद्या स्त्रीचं वर्णन करण्यापेक्षा दोन गायकांची एकमेकांना गाठण्याची धडपड बनतो. ‘नाच न जाने आंगन टेढ़ा’सारख्या ओळींमधून समोरच्याच्या कलेवरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित केलं जातं. पुढे शब्द, सूर, ताल, देहबोली आणि अभिनय यांचा असा काही खेळ रंगतो की हे गाणं केवळ ऐकण्याचं राहत नाही, तर पाहण्याचं आणि अनुभवण्याचं बनतं.
मला या गाण्यातील सर्वांत गंमतीदार गोष्ट वाटते ती म्हणजे दोघेही एकमेकांवर वरचढ होण्याचा प्रयत्न करतात; पण ते करताना गाण्याचा ताल, लय आणि विनोद यांची दोरी अजिबात सुटू देत नाहीत.
ही अत्यंत अवघड गोष्ट आहे.
विनोद करण्याच्या नादात गाणं बिघडण्याची शक्यता असते; पण इथे उलट विनोदामुळेच गाणं अधिक खुलतं. पंचमदांचं संगीत आणि राजेंद्र कृष्ण यांचे शब्द यांची हीच खरी कमाल आहे. गाण्यातील काही शब्द आणि स्वर हे अर्थापेक्षा ध्वनी आणि लयीच्या गंमतीसाठी वापरलेले वाटतात. ‘हम्म’, ‘ब्रुम’, ‘नम नम’, ‘बोलो बोलो’ अशा स्वरखेळातून निर्माण होणारा विनोद आजही तितकाच ताजा वाटतो.
आपण अर्थ शोधत बसत नाही; त्या ध्वनींच्या गंमतीत वाहत जातो.
आणि म्हणूनच हे गाणं केवळ ऐकण्याचं नाही, तर अनुभवण्याचं गाणं बनतं.
आता या गाण्याच्या पडद्यावरील रूपाकडे पाहिलं तर मजा आणखी वाढते. महमूदजींचा अभिनय, किशोरदांचा अवखळपणा, सुनील दत्त यांची देहबोली आणि सायरा बानूची उपस्थिती यामुळे हा प्रसंग केवळ संगीताची मैफल राहत नाही; तो एक विनोदी नाट्यप्रसंग बनतो.
महमूदजी या चित्रपटाचे निर्मातेही होते. किशोर कुमार यांना विद्यापतीची भूमिका करण्यासाठी तयार करण्यामागे त्यांनी मोठी धडपड केली होती. किशोरदांना सुरुवातीला ही भूमिका करण्याची फारशी इच्छा नव्हती, पण महमूद यांनी त्यांचा पाठपुरावा सोडला नाही. त्यांच्या घराबाहेर रात्र घालवल्याचा किस्साही ‘पडोसन’च्या आठवणींमध्ये सांगितला जातो. हा किस्सा कितपत खरा आणि किती रंगवून सांगितला गेला, हे वेगळं; पण किशोर कुमार या भूमिकेसाठी महमूद यांना किती आवश्यक वाटत होते, याची कल्पना त्यावरून नक्की येते.
आणि त्यांनी घेतलेला हा आग्रह किती योग्य ठरला, हे आज ‘पडोसन’ पाहताना जाणवतं.
किशोरदांशिवाय विद्यापतीची ती व्यक्तिरेखा आपण कल्पनाही करू शकत नाही.
दुसरीकडे मन्ना डे यांच्यासारख्या महान शास्त्रीय गायकाचा आवाज अशा विनोदी प्रसंगासाठी वापरणं हीसुद्धा विलक्षण कल्पना होती. एका बाजूला शास्त्रीयतेची शिस्त आणि दुसऱ्या बाजूला किशोरदांचा बेफाम विनोद—या दोन टोकांची भेट घडवून आणणं हेच या गाण्याचं वैशिष्ट्य आहे.
म्हणूनच या गाण्याकडे फक्त ‘मजेशीर गाणं’ म्हणून पाहणं मला अपुरं वाटतं.
हे खरंतर संगीताच्या दोन वेगवेगळ्या प्रवाहांचं विनोदी नाट्य आहे.
एक प्रवाह म्हणतो, ‘सुर म्हणजे शिस्त.’
दुसरा म्हणतो, ‘सुर म्हणजे आनंद!’
आणि या दोघांची टक्कर म्हणजे ‘एक चतुर नार’.
चित्रपटाच्या कथेत भोला बिंदूचं मन जिंकण्यासाठी या संगीताच्या स्पर्धेत उतरतो आणि विद्यापती त्याला मदत करतो. त्यामुळे या गाण्यात प्रेमकथेपेक्षा त्या क्षणी सुरू असलेली संगीताची शर्यत अधिक महत्त्वाची वाटते. गाणं संपेपर्यंत कोण जिंकलं यापेक्षा ही जुगलबंदी अजून थोडी चालायला हवी होती, असंच आपल्याला वाटत राहतं.
आणि म्हणूनच मला ‘एक चतुर नार’ आजही इतकं आवडतं.
या गाण्यात प्रेम आहे, विनोद आहे, अभिनय आहे, संगीत आहे; पण या सगळ्यांपेक्षा वर आहे तो निखळ आनंद.
हे गाणं ऐकलं की मनावरचा एखादा अदृश्य ताण क्षणभर दूर जातो. आपण मोठे आहोत, जबाबदाऱ्या आहेत, आयुष्याच्या चिंता आहेत, हे सगळं काही मिनिटांसाठी विसरायला होतं. किशोरदा आणि मन्ना डे जणू आपल्यासमोर बसून एकमेकांची फिरकी घेत आहेत आणि आपण त्या मैफलीचे श्रोते आहोत, अशी भावना निर्माण होते.
मला वाटतं, जुन्या गाण्यांचं खरं मोठेपण इथेच आहे.
काळ बदलला, संगीत बदललं, तंत्रज्ञान बदललं, गाणी ऐकण्याची साधनं बदलली; पण एखादं गाणं पिढ्यान्‌पिढ्या आपल्याला तसंच हसवत असेल, तर त्याला अजरामर म्हणण्यापेक्षा दुसरा शब्दच नाही.
‘एक चतुर नार कर के सिंगार…’ माझ्यासाठी असंच एक गाणं आहे.
यात महान गायक आहेत; पण त्यांची महानता गंभीरपणे दाखवली जात नाही. उलट स्वतःच्या कलेचीच गंमत करण्याइतकी मोकळीक या गाण्यात आहे. मन्ना डे यांचा शास्त्रीय आवाका आणि किशोरदांची विनोदी उधळण यांची भेट हा भारतीय चित्रपटसंगीतातील एक विलक्षण क्षण आहे.
आजही अचानक कुठेतरी ‘एक चतुर नार कर के सिंगार…’ कानावर पडलं की मी क्षणभर थांबतो.
गाणं पुढे सुरू राहतं…
चेहऱ्यावर हसू उमटतं…
आणि मन पुन्हा त्या जुन्या काळात जातं.
त्या काळात, जेव्हा गाणं म्हणजे फक्त दोन-तीन मिनिटांची धून नव्हती; गाणं म्हणजे प्रसंग होता, अभिनय होता, शब्द होते, सूर होते आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे मनापासून दिलेला आनंद होता.
म्हणूनच ‘एक चतुर नार’ माझ्या साठवणीत केवळ एक गाणं नाही.
ती एक आनंदाची आठवण आहे.
संगीताच्या खोडकरपणाची आठवण आहे.
आणि किशोरदा-मन्ना डे यांच्या अफलातून जुगलबंदीला मनापासून केलेला सलाम आहे.
काही गाणी आपण ऐकतो…
काही गाणी आपण गुणगुणतो…
पण काही गाणी अशी असतात की ती लागली की आपण नकळत हसतो आणि मनात म्हणतो—
अरे वा… हे पुन्हा ऐकायला हवं!
‘एक चतुर नार’ हे त्यापैकीच एक.
हीच तर खरी ‘साठवणीतली गाणी’!
रसिकजनहो, पुढच्या भागात पुन्हा भेटू.
तोपर्यंत एखादं जुनं गाणं लावा, निवांत बसा आणि त्या गाण्याला तुमच्याशी बोलू द्या.
कारण काही गाणी कानावर पडत नाहीत…
ती थेट मनात उतरतात.
रसिकजनहो, भेटत राहू
नवनवीन भागात
तोवर वाचत रहा 😄😄ऐकत रहा 🙏❤️
तुमचाच
विवेक कुलकर्णी